Wist u dat?
Verbazingwekkende feiten over natuursteen — van piramides en kathedralen tot fluorescerende mineralen en steen op Mars.
35 weetjes · Klik op het kopieer-icoon om een weetje te delen
Het zwaarste steenblok ooit gehouwen weegt 1.650 ton
In 2014 groeven archeologen van het Duits Archeologisch Instituut bij Baalbek in Libanon het grootste bekend bewerkte steenblok ter wereld op: 19,6 meter lang, 6 meter breed en minstens 5,5 meter hoog. Het weegt naar schatting 1.650 ton — zo zwaar als ruim 200 dubbeldekkers. Het blok lag nog in de groeve en werd nooit verplaatst.
Bron: Guinness World Records; Duits Archeologisch Instituut, 2014
De Tempel van Jupiter staat op blokken van 900 ton
Onder de ruïnes van de Romeinse Tempel van Jupiter in Baalbek, Libanon, liggen drie kalkstenen blokken van elk zo'n 900 ton — de zogenoemde Trilithon van Baalbek. Hoe de Romeinen deze kolossen hebben verplaatst en op hun plek hebben gelegd, is tot op de dag van vandaag niet volledig verklaard.
Bron: Select Stone / archaeologisch onderzoek Baalbek
De onafgewerkte obelisk van Aswan weegt meer dan een duizend ton
In de granieten groeven bij Aswan in Egypte ligt een obelisk die nooit is afgemaakt. Als hij voltooid was, zou hij 41,75 meter lang zijn geweest en 1.090 ton hebben gewogen. Tijdens het houwen verschenen er scheuren in het graniet, waarna het project werd gestopt. De onderkant zit nog vast aan het gesteente.
Bron: Wikipedia / Reginald Engelbach, 1922; UNESCO Werelderfgoed
De Grote Piramide van Gizeh bestaat uit 2,3 miljoen stenen blokken
De Grote Piramide bevat naar schatting 2,3 miljoen blokken, met een totaalgewicht van 6 miljoen ton. De blokken wegen gemiddeld 2,5 tot 15 ton. Om de piramide in 20 jaar te bouwen, zouden arbeiders dag en nacht elke vijf minuten een blok op zijn plek moeten hebben gelegd.
Bron: Wikipedia / Science Focus
De Grote Piramide is het enige Zevende Wereldwonder dat nog bestaat
De Grieken stelden de lijst van de Zeven Wereldwonderen op rond 225 voor Christus. Zes van de zeven zijn verdwenen: de hangende tuinen van Babylon, de vuurtoren van Alexandrië, het standbeeld van Zeus, de Mausoleus van Halikarnas, het Colossus van Rhodos en de tempel van Artemis. De Grote Piramide staat er nog steeds — meer dan 4.500 jaar oud.
Bron: algemeen historische consensus
Het Parthenon is in slechts vijftien jaar gebouwd
De Atheners bouwden het Parthenon op de Akropolis van 447 tot 432 voor Christus — slechts 15 jaar voor een van de meest perfecte marmeren bouwwerken ooit. Daarvoor gebruikten ze uitsluitend wit Penteli-marmer, gewonnen uit de bergen nabij Athene. Meer dan 13.000 kubieke meter marmer werd verwerkt.
Bron: Wikipedia / Parthenon
De Kölner Dom was 632 jaar in aanbouw
De Dom van Keulen werd in 1248 begonnen en pas in 1880 voltooid — een bouwtijd van 632 jaar. Daartussenin lag het project meer dan 300 jaar stil (1560–1842). Bij voltooiing was de dom met zijn 157 meter hoge torenspitsen het hoogste gebouw ter wereld. Die titel hield hij maar vier jaar, totdat het Washington Monument hem overnam.
Bron: Wikipedia / Cologne Cathedral
De Sagrada Família is al meer dan 140 jaar in aanbouw
Antoni Gaudí legde op 19 maart 1882 de eerste steen van de Sagrada Família in Barcelona. De basiliek is pas in 2034 volledig klaar — meer dan 150 jaar na de start. Gaudí zelf wist dat hij hem nooit zou zien: "Mijn opdrachtgever haast zich niet," zei hij, doelend op God.
Bron: Wikipedia / Sagrada Família; officiële website
Michelangelo reisde persoonlijk naar Carrara om zijn marmer uit te kiezen
De Italiaanse Renaissance-meester Michelangelo (1475–1564) bezocht de marmergroeven van Carrara meerdere keren om eigenhandig blokken uit te kiezen voor zijn werken. Uit Carrara-marmer houwde hij onder andere zijn beroemde David (1501–1504), de Pietà en de grafmonumenten voor de Medici. Carrara-marmer is sindsdien het symbool van kunstzinnige perfectie.
Bron: Carrara Marble Tour / Wikipedia
Al meer dan 2.000 jaar wordt marmer gewonnen bij Carrara
De Romeinen noemden het *marmor lunense* — marmer van Luna, de havenstad waaruit het verscheept werd. Zij gebruikten het voor het Pantheon, het Forum Romanum en talloze standbeelden. De Scheve Toren van Pisa is in de 12e eeuw bekleed met Carrara-marmer. Vandaag halen onder andere Apple en leidende hotelketens hun topmarmer uit dezelfde bergen.
Bron: Wikipedia / Carrara marble
De Taj Mahal is volledig bekleed met wit Makrana-marmer
Shah Jahan liet de Taj Mahal bouwen als mausoleum voor zijn vrouw Mumtaz Mahal. De bouw duurde van 1631 tot 1653. Het witte marmer komt uit de mijnen van Makrana in Rajasthan, India — zo'n 300 kilometer van Agra. Duizenden arbeiders en 1.000 olifanten werden ingezet voor het transport van het materiaal.
Bron: Wikipedia / Taj Mahal
Het Colosseum is gebouwd van travertijn uit één en dezelfde groeve
De Romeinen gebruikten voor de bouw van het Colosseum (voltooid in 80 na Christus) voornamelijk travertijn uit de groeven bij Tivoli, zo'n 30 kilometer van Rome. Naar schatting 100.000 ton travertijn werd per ossenwagen aangevoerd. In combinatie met tufsteen en Romeins beton kon het Colosseum 50.000 tot 80.000 toeschouwers ontvangen.
Bron: Wikipedia / Colosseum
Belgisch blauw komt bijna allemaal uit één stad in Wallonië
Het marmer dat Nederlanders kennen als 'Belgisch blauw' of 'hardsteen' wordt vrijwel uitsluitend gewonnen in en rond Soignies (in het Belgisch-Waals Soignies, in het Nederlands Zinnik), in de provincie Henegouwen. Het is een kristallijne kalksteen, ook wel *petit granit* of *pierre bleue* genoemd, die al meer dan 2.000 jaar wordt gewonnen. De Nederlandse stoep, vensterbank of dorpel: grote kans dat Soignies erin zit.
Bron: Wikipedia / Soignies; vakkennis steenbranche
Lapis lazuli werd al 8.000 jaar geleden gemijnd
De diepblauwe lapislazoeli wordt al minstens 6.000 jaar voor Christus gewonnen in de mijnen van Sar-i Sang in het huidige Afghanistan. Oude Egyptenaren gebruikten het als pigment voor sieraden en de bekende blauwe kleur in hun kunst. Vermeer en andere Hollandse meesters maalden het tot het ultieme ultramarijn voor hun schilderijen.
Bron: Wikipedia / Lapis lazuli
Er bestaat steen die van kleur verandert in zonlicht
Hackmaniet is een zeldzame variëteit van sodaliet die een bijzonder fenomeen vertoont: in het donker of bij kunstlicht is de steen roze of lichtpaars, maar in ultraviolet licht verkleurt hij naar dieppaars of zelfs donkerviolet. Wanneer je hem daarna teruglegt in het donker, keert de oorspronkelijke kleur langzaam terug. Dit heet *tenebrescence*, oftewel fosforescentie door licht.
Bron: Wikipedia / Sodalite (Hackmanite)
Sommige marmersoorten gloeien onder ultraviolet licht
Het zogenoemde Franklin-marmer uit New Jersey, Amerika, is wereldberoemd vanwege zijn fluorescerende eigenschappen: onder een UV-lamp licht het op in heldere tinten groen, rood en blauw, dankzij de aanwezigheid van mineralen als willemiet en calciet. In normaal daglicht ziet het er grijs en onopvallend uit. Marmerliefhebbers en mineralenverzamelaars zoeken dit materiaal wereldwijd.
Bron: vakkennis mineralogie / Franklin Mineral Museum NJ
De vrijmetselaars stammen af van middeleeuwse steenhouwers
De vrijmetselarij (Freemasonry) is geen geheime organisatie, maar een broederschap dat zijn wortels heeft in de middeleeuwse steenhouwersgilden. Documenten en tradities gaan terug tot de 14e eeuw. De symbolen van de vrijmetselaars — het passer en de winkelhaak — zijn rechtstreeks ontleend aan het gereedschap van de steenhouwer. "Vrije steenhouwers" (free masons) waren vakmannen die geen slaaf waren en hun eigen meester kozen.
Bron: Wikipedia / Freemasonry
Middeleeuwse kathedraalsbouwers hielden hun techniek geheim
De steenhouwers die de grote gothische kathedralen bouwden, opereerden in gesloten gilden met strenge beroepsgeheimen. Elke meester had zijn eigen *merkmal* — een uniek kapteken dat hij in de steen hakte als bewijs van zijn werk. Zo konden de opdrachtgevers en loonadministratie bijhouden wie welke steen had verwerkt. Duizenden van deze merktekens zijn nog zichtbaar in kathedralen als die van Keulen en Straatsburg.
Bron: historische vakdocumentatie gildesysteem
De duurste steen ter wereld kost meer dan goud per vierkante meter
Azul Bahia — een diepblauwe granietsoort uit Bahia, Brazilië — is een van de duurste decoratieve stenen ter wereld. Door de zeldzame combinatie van blauwe kyaniet-kristallen, granaat en glimmers is elke plaat uniek. Topkwaliteit Azul Bahia kan meer dan €10.000 per vierkante meter kosten. Ter vergelijking: een kilo goud kost rond de €80.000 — maar voor een m² Azul Bahia heb je veel meer dan een kilo steen nodig.
Bron: steenbranche vakkennis / internationale marktprijzen
Op Mars heeft de Curiosity-rover conglomeraatrotsen gevonden
In 2012 fotografeerde de Mars-rover Curiosity bij Gale Crater conglomeraatrotsen: aaneengeklitte ronde kiezelstenen, het onmiskenbare spoor van stromend water. Het type gesteente, de vorm en de grootte van de stenen wezen op een riverbedding die ooit actief was. Dit was het eerste directe bewijs dat er in het verleden op Mars stromend water is geweest, vergelijkbaar met onze aardse grindformaties.
Bron: NASA / Curiosity Mars Science Laboratory, 2012
De Perseverance-rover boort kernen uit martiaan gesteente
De Perseverance-rover die in februari 2021 landde op Mars heeft tientallen steenmonsters geboord bij de Jezero-krater — een oude rivierdelta. Wetenschappers denken dat deze sedimentaire lagen sporen van leven kunnen bevatten. De monsters worden bewaard in capsules op het Marsoppervlak, in afwachting van een toekomstige terugkeermissie die ze naar aarde brengt.
Bron: NASA / Mars 2020 Perseverance Rover
Graniet koelt zo langzaam dat het miljoenen jaren duurt
Graniet ontstaat diep in de aardkorst als magma heel langzaam afkoelt — soms over tientallen miljoenen jaren. Door die trage afkoeling groeien de mineraalkristallen (kwarts, veldspaat, glimmer) groot genoeg om met het blote oog te zien. Dat is precies wat graniet zijn karakteristieke gespikkelde look geeft — en zijn extreme hardheid.
Bron: geologische basiskennis
Marmer is gewoon kalksteen onder druk
Marmer is geen aparte steensoort, maar metamorfisch kalksteen: kalksteen dat door intense hitte en druk diep in de aardkorst is omgevormd. Die metamorfose wist de oorspronkelijke fossielen uit en herkristalliseert het calciet tot de fijne, compacte structuur die we kennen als marmer. Een schelp van 500 miljoen jaar oud kan dus uiteindelijk in uw werkblad eindigen.
Bron: geologische basiskennis
De roze kleur van sommige graniet komt van radioactiviteit
Roze graniet dankt zijn kleur aan kalium-rijke veldspaat — en kalium bevat een klein percentage radioactief kalium-40. De hoeveelheid straling is volkomen onschadelijk (vergelijkbaar met bananen eten), maar het verklaart waarom sommige granieten meten bij stralingsdetectoren. In Finland en Zweden, landen met veel granietgesteente, is de achtergrondstraling van nature iets hoger.
Bron: wetenschappelijke basiskennis geologie / RIVM
Steen van het Colosseum werd hergebruikt voor andere gebouwen
Na de val van het Romeinse Rijk werd het Colosseum eeuwenlang gebruikt als steengroeve. Pauselijke families en middeleeuwse bouwers haalden er travertijn, marmer en metalen bevestigingen uit voor kerken, paleizen en de Sint-Pietersbasiliek. Historici schatten dat zo'n twee derde van het originele materiaal is verwijderd en elders verwerkt.
Bron: Wikipedia / Colosseum
De vloer van de Sint-Pietersbasiliek in Rome is 2,3 hectare groot
De basiliek in Vaticaanstad is niet alleen het grootste kerkgebouw ter wereld qua inhoud — de vloer beslaat ruim 2,3 hectare aan marmer, graniet en mozaïeken. De vloer alleen al bestaat uit tientallen verschillende natuursteensoorten, afkomstig uit heel het Middellandse Zeegebied. De restauratie en het onderhoud van deze vloer is een permanent, fulltime project.
Bron: Vaticaan/vakkennis architectuurhistorie
De oudste marmeren gebouwen stammen uit circa 2.500 voor Christus
De vroegste bekende architecturale toepassingen van marmer worden gevonden in de Cycladische cultuur op de Griekse eilanden — met name op Paros en Naxos. Rond 2.500 voor Christus werden al marmeren figuren en tempelelementen geproduceerd. Het beroemde Paarische marmer (van het eiland Paros) geldt als een van de fijnste ooit gebruikt in de klassieke Griekse beeldhouwkunst.
Bron: vakkennis klassieke archeologie
Egyptische steenhouwers werkten met bronzen gereedschap
De bouwers van de piramides hadden geen staal of ijzer — dat bestond nog niet. Ze werkten met bronzen beitels, koperen zagen en harde kiezelstenen om het zachtere kalksteen en zandsteen te bewerken. Voor graniet, dat veel harder is, gebruikten ze harde dolerietklompen als hamers. Onderzoekers hebben duizenden van deze bewerkte dolerietballen gevonden bij Aswan.
Bron: Egyptologische basiskennis / vakdocumentatie
In Nederland ligt natuursteen onder bijna elke stoep
De typische Nederlandse dorpel, vensterbank, stoeptegel of kantstee is vrijwel altijd Belgisch blauw (petit granit) of Chinees graniet. Tot de jaren negentig van de vorige eeuw werd ook veel Duitse hardsteen (Udelfanger steen, Baumberger) gebruikt. Belgisch blauw overleeft normaal gebruik gemakkelijk 200 jaar — wat betekent dat de steen onder uw voordeur misschien ouder is dan uw huis.
Bron: vakkennis Nederlandse steenbranche
De Chinezen zijn de grootste producenten van graniet ter wereld
China produceert meer dan de helft van het wereldwijde graniet en marmer, gemeten naar volume. De provincie Fujian is het centrum van de steenverwerking: duizenden fabrieken snijden, polijsten en exporteren steen naar de hele wereld, waaronder Nederland. Een deel van het goedkope graniet in doe-het-zelf-winkels heeft al meer dan 10.000 kilometer afgelegd voordat het op uw werkblad belandt.
Bron: vakkennis internationale steensector
Kalksteen lost op in regenwater
Regenwater bevat koolzuur en is daardoor licht zuur (pH circa 5,6). Over eeuwen lost dit het calciet in kalksteen en marmer langzaam op — wat de beroemde *karst*-landschappen oplevert: grotten, stalactieten, onderaardse rivieren. Ditzelfde principe verklaart waarom marmeren tuinbeelden en gevelpanelen in de open lucht na decennia hun scherpe details verliezen.
Bron: geologische basiskennis
Sommige zandsteen verandert van kleur als hij nat wordt
Veel zandsteensoorten zijn poreuzer dan marmer of graniet. Als ze nat worden, dringen watermoleculen in de poriën en verandert de lichtbreking: de steen ziet er tijdelijk donkerder of dieper van kleur uit. Bij droogwording keert de oorspronkelijke kleur terug. Dit is geen beschadiging — het is de natuurlijke ademhaling van de steen.
Bron: vakkennis steenonderhoud / natuursteenbranche
De oudste steengroeven in Europa liggen in Engeland
Stonehenge op de Salisbury Plain bestaat uit twee soorten steen: grote sarsen-zandsteen uit Marlborough Downs (zo'n 25 kilometer verderop) en kleinere blauwe steen (*bluestones*) uit de Preseli-bergen in Wales — meer dan 250 kilometer weg. Hoe de pre-historische bouwers rond 2.500 voor Christus tonzware blokken over die afstand verplaatsten, blijft een open vraag.
Bron: Wikipedia / Stonehenge
Marmer heeft zijn naam te danken aan zijn glans
Het woord 'marmer' stamt van het Griekse *marmaros*, dat 'glanzende steen' betekent. De Grieken gebruikten die naam voor elk gepolijst, wit gesteente dat licht reflecteerde. In de geologie is marmer specifiek voor metamorfische kalksteen — maar in dagelijks taalgebruik wordt de term ook voor andere gepolijste stenen gebruikt.
Bron: etymologisch woordenboek / Van Dale
Elke plaat natuursteen ter wereld is uniek
Hoe identiek twee platen uit dezelfde groeve ook lijken: geen enkele plaat is exact hetzelfde. Kleur, aderingen, kristalstructuur en vlekpatronen variëren zelfs binnen één blok. Een marmeren werkblad of tegelvloer is daarmee het enige onderdeel van uw interieur dat letterlijk nergens anders op aarde bestaat — een uniek stuk van de aardkorst, in uw huis.
Bron: vakkennis natuursteenbranche
Heeft u een vraag over uw steen?
Van theorie naar praktijk
Stuur een foto of bel even. Dan kijken we mee en zeggen eerlijk wat uw steen nodig heeft.